آمارها به وضوح نشان مي دهد بدون رعايت الگوي مصرف آب زراعي و تغيير نظام
بهره برداري از سنتي به پيشرفته، تداوم توسعه و اقتصادي شدن کشاورزي
آذربايجان غربي غيرممکن خواهد بود.
ظرفيتهاي موجود در بخش کشاورزي اين استان سبب شده اين بخش به عنوان
محور رشد و توسعه اقتصادي آذربايجان غربي تلقي شود.
به اعتقاد کارشناسان تغيير الگوي مصرف آب زراعي و اصلاح نظام بهره
برداري از منابع آب و خاک اولويت اول و لازمه تداوم توسعه بخش کشاورزي است.
تحقيقات کارشناسان در اين زمينه نشان مي دهد اگر آب را با کارآيي بالا
مصرف کنيم بدون قطع نياز شهري مي توان نياز ديگر شهروندان را نيز بر آورده
ساخت.
با استفاده از روشهاي کارآمد مي توان از مصرف آب در بخش کشاورزي 10 تا
15 در صد، در صنايع 40 تا 90 درصد و در شهرها تا 30 در صد کاست.
براساس برآوردهاي انجام شده، عملکرد آبياري سنتي (غرق آبي) در زمان
حاضر کمتر از 35 درصد است، درحاليکه در آبياري تحت فشار 75درصد و در
آبياري قطره اي تا 90درصد آب زراعي مورد استفاده بهينه قرار مي گيرد.
اين آمار بيانگر آن است که در شيوه آبياري سنتي 65درصد آب زراعي به
هدر مي رود که با تغيير آن به آبياري پيشرفته اين رقم به 25درصد و آبياري
قطره اي به 10درصد کاهش مي يابد.
به زبان ساده مي توان گفت در زمان حاضر براي توليد يک کيلوگرم محصول
زراعي در اذربايجان غربي يک مترمکعب آب (يک هزار ليتر) مصرف مي شود
درحاليکه اين ميزان در آبياري پيشرفته 350ليتر به ازاي يک کيلوگرم محصول
است.
اين آمار به معني آن است که در نظام بهره برداري سنتي به ازاي هر
کيلوگرم محصول 650ليتر آب به هدر مي رود.
به عنوان مثال اگر محصولات توليدي در استان در سال چهار ميليون تن
باشد، براي توليد آن در سال چهار ميليارد متر مکعب آب مصرف مي شود که دو و
نيم ميليارد آن جزو آبهاي هدر رفته است.
مناسب ترين شيوه کشت براي مناطق کم باران، اجراي طرحهاي کشت گلخانه اي و
سامانه هاي هيدرو پونيک است در اين روش بهره برداري، عملکرد آب زراعي به
100درصد مي رسد.
افزايش سطح زير کشت آبي اين استان درسالهاي اخير و بروز خشکسالي هاي
ممتد و پراکنش نامناسب بارندگيها، تغيير الگوي مصرف آب زراعي را اجتناب
ناپذير ساخته است.
استان آذربايجان غربي با سه ميليون و 711هزار هکتار عرصه هاي خاکي،
داراي 851هزار هکتار زمين زراعي دشتي و حدود دو ميليون و 859هزار هکتار
زمين زراعي کوهستاني است که با اجراي شيوه هاي آبياري پيشرفته هر دو بخش
از اين زمينها را مي توان زير کشت آبي برد.
پتانسيل متوسط منابع آب سطحي آذربايجان غربي حدود 3/14ميليارد
مترمکعب در سال است که از اين ميزان حدود 2/3ميليارد متر مکعب در اختيار
بخش کشاورزي قرار مي گيرد، که متداولترين روشهاي آبياري در 400هزار هکتار
زمينهاي آبي آذربايجان غربي آبياري ثقلي و يا غرق آبي است که بصورت نواري،
کرتي و نشتي آبياري مي شوند.
طي 15سال گذشته حدود 23هزار هکتار از اراضي آبي و ديم آذربايجان
غربي با حمايتهاي مالي دولتي تحت پوشش سيستمهاي آبياري باراني و قطره اي
قرار گرفته که نتايج بسيار مطلوبي داشته است.
در مزارعي که به طريق آبياري تحت فشار و قطره اي آبياري مي شوند، علاوه
بر کاهش حجم آب مصرفي و بهبود چشمگير کيفيت و کميت محصولات، هزينه هاي
توليد بين 30تا 50درصد کاهش يافته است.
به رغم نامطمئن بودن بارندگيها و منابع آبهاي سطحي آذربايجان غربي
ظرفيتهاي زيادي براي توسعه سيستم هاي آبياري مدرن در اختيار دارد که مي
توان به موارد زير اشاره کرد.
در دسترس بودن حدود 2/3ميليارد مترمکعب از منابع آب سطحي و حدود
007/1 ميليارد متر مکعب از منابع زير زميني و اجراي طرحهاي بزرگ سدسازي با
بيش از سه ميليارد متر مکعب آب قابل تنظيم امکان اجراي طرحهاي بزرگ و وسيع
آبياري پيشرفته را فراهم آورده است.
حمايتهاي دولتي و تخصيص تسهيلات قابل ملاحظه با بهره کم، شرايط اقليمي
مناسب از نظر دما و باد، وجود 460هزار هکتار زمين با قابليت تبديل به
آبي، وجود نيروي فني و متخصص و کشتهاي سازگار با سيستم هاي مختلف آبياري
تحت فشار و پائين بودن نسبي سهم آب در هزينه هاي توليد از جمله ديگر مزاياي
آذربايجان غربي براي توسعه آبياري پيشرفته است.
همچنين پيشينه مناسب کشاورزي استان، رشد و توسعه شرکتهاي تعاوني توليد
روستايي بعنوان يکي از تشکل هاي مفيد براي توليد و بهره برداري از منابع آب
و خاک از ديگر مزاياي برجسته استان براي تغيير الگوهاي مصرف آب زراعي است.
با توجه به افزايش جمعيت، وضعيت عرضه و تقاضاي جهاني غذا بدون شک
بحراني خواهد شد از اينرو ضروري است که سياست گذاران کشاورزي ورفع موانع
اين مهم براي توسعه شبکه آبياري و زهکشي اقدامات اساسي انجام دهند.
از جمله اقداماتي که بايد مورد توجه کارشناسان و سياستگذاران بخش
کشاورزي در آذربايجان غربي قرار گيرد مي توان به موارد ذيل اشاره کرد:
الف - توسعه شيوه هاي جديد آبياري قطره اي و باراني در راستاي استفاده
از منابع موجود آب.
ب - احداث شبکه هاي آبياري و زهکشي سدهاي ساخته شده و در حال ساخت.
ج - اجراي برنامه هاي آبخيزداري در بالا دست سدها اصولا لازم است قبل
از اجراي طرح ساخت سد اقدامات آبخيز داري لازم براي کاهش و به حداقل رساندن
رسوب در حوزه آبخيز سد به عمل آيد که از طريق فعاليتهاي بيولوژيک افزايش
پوشش گياهي مراتع و احيانا جنگل هاي حوزه بالا صورت گيرد تا عمر مفيد سدها
افزايش يافته و هزينه هاي سوخت ساخت و اجراي اين پروژه ها اقتصادي گردد در
غير اين صورت به سرعت درياچه سدها پر از رسوب شده و منابع هدر خواهد رفت.
د - ايجاد شبکه هاي تعاوني آبياري در بخش کشاورزي با توجه به اينکه در
بعضي از مناطق باران خيز کشور به ويژه در مناطق شمالي در آبياري مزارع برنج
بيشترين مقدار آب به زمين نفوذ مي کند و مقداري هم به رودخانه ها مي ريزد و
جريان آب رودخانه ها را تعادل ميدهد و مقداري هم به نواحي عميق تر جاري مي
شود که در نتيجه آبهاي زير زميني را تشکيل مي دهد.
با توجه به اين موارد مي توان اين چنين نتيجه گيري کرد که ارائه بهترين
راهکارهاي ارتقاي فرهنگ مصرف صحيح و بهينه آب در بخش کشاورزي نياز به
اقدامات زيربنايي و فرهنگي صحيح و مطمئن و فرهنگ سازي در جامعه کشاورزي
دارد.
در اين زمينه دو بخش دولتي و غير دولتي که همان کشاورزان و متخصصان اين
بخش را شامل مي شود بايد به وظايف خود آگاه و عمل کند و در توسعه کشاورزي و
به خصوص اب ارتباط مستمر و هماهنگي داشته باشند و همان طور که در زمينه
کشت و کار محصولات طرح هاي آمايش سرزمين صورت ميگيرد بايد در اين بخش نيز
آمايش ملي منابع آب و توازن منطقه تدوين و اجرا گردد.
اين امر نيز بدون ترويج و آموزش و اطلاع رساني به کشاورزان توسط دولت و
وزارتخانه مربوطه بخش تحقيقات و آموزش امکان پذير نيست و فرهنگ سازي در
جهت صرفه جويي مصرف اب کشاورزي تنها توسط يک وزارت خانه يا ارگان دولتي
امکان پذير نبوده و و نياز به يک عزم ملي و منسجم از طرف تمامي دستگاههاي
دولتي و غير دولتي (NGOها) است.
برنامه ريزي و اجراي طرحهاي مديريت مصرف آب درکشاورزي نياز به يک امنيت
اقتصادي ضمانت اجرايي عدالت در توزيع آب و موارد بي شمار ديگري دارد.
راه ديگر کمک به فرهنگ سازي و ارتقاي مصرف صحيح و بهينه آب اعمال طرح
هاي تشويقي از طرف دستگاه هاي دولتي نظير پرداخت يارانه هاي صحيح به طرح
هاي مدرن و جديد آبياري کشت محصولاتي که صرفا نياز به آبياري غرقابي و پر
مصرف ندارند و اصلاح تعرفه ها براي مشترکين پر مصرف چه از نظر استحصال بي
رويه آبهاي زير زميني و چه از نظر برداشت آبهاي سطحي است.
از جمله راهکارهايي که مي توان با بحران آب مقابله کرد مي توان به
افزايش راندمان آبياري، استفاده از روشهاي آبياري مناسب(تحت فشار) ، پوشش
کانالهاي آبياري، اصلاح نظام تخصيص آب بر اساس نياز کشاورزي و مصرف شرب،
اصلاح نظام قيمت گذاري، استفاده از پسابهاي تصفيه شده، استفاده از آبهاي
شور ، بها دادن به ارزش اقتصادي آب، حفاظت از منابع آب در برابر آلودگي و
پايش و نظارت مستمر بر مصرف بهينه آب شرب و به حد اقل رساندن تلفات آب در
تاسيسات آبرساني و ارتقاي مديريت تقاضا اشاره کرد.
در همين راستا مجموعه امکانات و ظرفيتهاي بالقوه اي براي تغيير الگوي
مصرف آب زراعي و الگوي کشت در آذربايجان غربي ايجاد شده که موجب شده شرکتها
و تشکلهاي قدرتمندي در بخش طراحي و اجراي سامانه هاي آبياري تحت فشار در
استان پا گرفته و به فعاليت بپردازند.
اجراي طرحهاي آبياري پيشرفته در استان علاوه بر مزيتهاي ياد شده،
مزيتهاي ديگري از قبيل راه اندازي واحدهاي توليدي لوله و قطعات و اتصالات و
اشتغالزايي بالايي را بدنبال دارد که در مجموع توسعه پايدار استان را
تضمين خواهد کرد.
با توسعه اجراي طرحهاي آبياري تحت فشار، با آب مازادي که از محل صرفه
جويي بدست خواهد آمد مي توان سطح زير کشت آبي در استان را توسعه داد.
به اعتقاد کارشناسان بخش کشاورزي، توسعه سامانه هاي آبياري تحت فشار،
ارتقاي سطح خدمات زيربنايي در نقاط روستايي، کاهش هزينه هاي توليد محصولات
زراعي و باغي، کاهش سهم هزينه آب، افزايش متوسط درآمد ساليانه بخش کشاورزي،
بالابردن سهم استان در توليدات محصولات زراعي و باغي، توسعه سطح زير کشت
باغات در مناطق شيب دار را نيز بدنبال خواهد داشت.
پارسال يکهزار و 840هکتار از اراضي اين استان به سامانه آبياري تحت
فشار مجهز شد که پيش بيني مي شود اين ميزان امسال به چهار هزار هکتار
افزايش پيدا کند.
مديرآب و خاک سازمان جهاد کشاورزي آذربايجان غربي در اين زمينه مي
گويد: 265 هزار هکتار اراضي از کشاورزي استان مستعد براي آبياري تحت فشار
هستند.
جواد خاني گفت: يک ميليون و 150 هزار هکتار از اراضي آذربايجان غربي
قابليت کشت محصولات زراعي و باغي را دارند که از اين ميزان 400 هزار هکتار
را اراضي آبي تشکيل ميدهد.
وي، اجراي طرحهاي زيربنايي در مناطقي که آب تامين شده است، اجراي
عمليات منجر به بهينهسازي مصرف آب در مناطق داراي بحران، اجراي طرحهاي
کوچک و زودبازده، تامين آب، توسعه و بهبود منابع استان، اجراي شبکههاي
آبياري و زهکشي، احداث کانالهاي بتني آبياري عمومي، پوشش انهار و تجهيز و
نوسازي اراضي را از اولويتهاي اين سازمان در ارتباط با آب و خاک عنوان
کرد.
خاني، کوچک و نامنظم بودن واحدهاي بهرهبرداري کشاورزي در قطعات متعدد و
پراکنده، کمبود و پراکنش زماني بارندگي، پايين بودن راندمان آبياري در بخش
وسيعي از اراضي آبي استان، کمبود سرمايهگذاري و عدم امکان و تمايل
بهرهبرداران به سرمايهگذاري در بخش آب و خاک را از جمله محدوديتهاي اصلي
سازمان در اين بخش اعلام کرد.
آذربايجان غربي در زمان حاضر با داشتن 23هزار هکتار اراضي مجهز به
ابياري تحت فشار در ميان استانهاي کشور در رده چهارم قرار دارد.
توسعه اراضي مجهز به آبياري تحت فشار در زمان حاضر مورد توجه مسوولان
وزرات جهاد کشاورزي قرارگرفته است به طوريکه براساس برنامه ريزيهاي انجام
شده، تا پايان برنامه ششم توسعه، يک سوم اراضي آبي کشور زيرپوشش سيستم
آبياري تحت فشار قرار مي گيرد.
مديرعامل شرکت آب منطقه اي آذربايجان غربي نيز معتقد است اصلي ترين
راهکار براي صرفه جويي در مصرف آب فرهنگ سازي و آگاه سازي عمومي و بهره
برداران بخش آب است.
نقي کريمي مي گويد: طي سال گذشته افزون بر يک ميليارد و 300 ميليون متر
مکعب آب در بخش هاي مختلف مصرف در استان هدر شده است که بيش از 90 درصد
اين ميزان مربوط به بخش کشاورزي است.
به گفته وي، در سال گذشته راندمان آبياري در کشور و آذربايجان غربي در
حدود 35 درصد بود و اين در حالي است که استاندارد مصرف آب در جهان برابر 75
درصد مي باشد.
وي افزود: عدم توجه و بازنگري در روش هاي مختلف آبياري و مصرف آب بخصوص
در زمينه هاي کشاورزي به طور قطع باعث بروز مشکل در آينده نزديک خواهد شد.
مدير عامل شرکت آب منطقه اي آذربايجان غربي گفت: پارسال چهار ميليارد و
100 ميليون متر مکعب آب در زمينه هاي مختلف استان مصرف شده که از اين
ميزان افزون بر يک ميليارد و 700 ميليون متر مکعب مربوط به مديريت آب در
پشت سد ها، يک ميليارد و 800 ميليون متر مکعب آبهاي زير زميني و چاه ها و
بيش از 600 ميليون متر مکعب ديگر نيز مربوط به روان آبها و رودخانه ها بوده
است.
وي با انتقاد از حفر چاههاي غير مجاز بي شماري در نقاط مختلف استان
گفت: در حال حاضر افزون بر 36 هزار حلقه چاه در سطح استان به منظور برداشت
از آبهاي زير زمين وجود دارد که از اين تعداد بيش از هشت هزار حلقه چاه غير
مجاز هستند و لزوم برخورد قانوني با اين بهره برداران غير مجاز ضروري است.
استان آذربايجان غربي داراي يک ميليون هکتار اراضي قابل کشت است که از
اين ميزان زمينه 800 هزار هکتار زير کشت انواع محصولات زراعي و باغي هستند.
بر اساس آمارهاي موجود متوسط بارندگي در درازمدت در آذربايجان غربي 380
ميلي متر در سال است.
پتانسيل آبي استان 18/8 ميليارد متر مکعب است که از اين ميزان 14/3
ميليارد متر مکعب سهم نزولات آسماني، دو ميليارد متر مکعب ورودي از
استانهاي مجاور و 2/5 ميليارد متر مکعب نيز ذخيره آبهاي زيرزميني است.
در زمان حاضر 400 هزار نفر در بخش کشاورزي استان مشغول فعاليت هستند که
114 هزار و 700 نفر آنرا عشاير تشکيل مي دهند.
آذربايجان غربي با 2/3 درصد مساحت کشور هم اکنون 5/6 درصد از توليدات
کشاورزي را بخود اختصاص داده و رتبه ششم توليدات کشاورزي کشور را داراد.
منبع:irna.ir